Yokomono - Het Staalplaat Soundsystem
Melanie Uerlings
Wie weet nog hoe vader urenlang bezig was om de radioantenne zo te richten en te draaien dat het gezin 's avonds naar de publieke omroep kon luisteren? Gekweld door ronddraaiende klanken en geruis durfde niemand een vin te verroeren. De antenne hing nu eens provisorisch aan het raamkozijn, dan weer aan de keukenklok, of werd met behulp van een speciaal gebouwde stellage gericht om een storingsvrije ontvangst te krijgen. Wij herinneren ons dit alles als een amusant spektakel en een aandoenlijk huiselijk tafereel. Het is een onderdeel van de nu meer dan honderd jaar oude geschiedenis van de radio. De technologische ontwikkeling van dit medium met zijn vele facetten verliep razendsnel.
Yokomono maakt van de nood een deugd door van deze historische ervaring een esthetische belevenis te maken. Geert-Jan Hobijn (NL) en Carsten Stabenow (BDR) lieten zich inspireren door de ontvangst van verschillende radiozenders die zij hoorden toen ze om de televisietoren op de Berlijnse Alexanderplatz reden en maakten, in samenwerking met Pedro Bericat (E), een Soundsystem voor het festival format5 - signaturen elektronischer klangkunst van de singuhr-hœrgalerie in parochial in de nabijgelegen Parochialkerk in Berlijn (2001). Dit systeem creëert een geconcentreerde vorm uit de chaos van signalen die zich in de enorme drukte van de grootstedelijke ether bevinden. De drie mannen maakten een geluidsbeeld dat de unieke situatie van de grote stad weergeeft. Afgezien van diverse krakende transistorradio's en geprepareerde keukenapparaten reden er twee modeltreinen rond in de singuhr-hœrgalerie in parochial. Beladen met nog meer geluid producerende radio's veroorzaakten deze voorbijrazende treinen elektromagnetische prikkelingen. Net als de bezoekers van de galerie, die zich al slingerend door ruimte begaven, fungeerden ze als stoorzenders. Fragmenten van directe uitzendingen, flarden van beroemde woorden en een potpourri van alledaagse deuntjes waren te horen. Deze kakofonie van geluiden werd door Hobijn en Stabenow voorzien van een eigen beat. Zo werden diverse dubplaten gedraaid - zelf geproduceerde Master- grammofoonplaten die niet geschikt zijn voor veelvuldig gebruik en daardoor steeds meer aan kwaliteit verloren. Door ze niet af te spelen met een normale pick-uparm, maar met een zogenaamde vinylkiller, een Volkswagen-speelgoedautootje met een scherpe naald erin, werd het slijtageproces nog extra versneld. De aangename geluidsgolven werden uit de zachte groef van de plaat geslepen. De vinylkillers, respectievelijk de pick-ups, waren met zendertjes uitgerust, waardoor de loops uit de groeven simultaan en via de in de architectonische ruimte opgestelde radiotoestellen te horen waren. Een rijke, dichte informatiestroom omspoelde de ontvangstapparaten. De met elkaar 'concurrerende' zendbereiken en de mobiliteit van de aanwezige objecten hielden het Soundsystem continu in beweging. Behalve het zenden van signalen in eigen regie horen ook beweging, vervorming, slijtage, het laten verdwijnen en het kapotmaken van klanken bij het concept van Yokomono.
Yokomono, het Staalplaat Soundsystem is enerzijds een gesloten zelfsturend systeem, omdat de functies van de technische componenten vooraf bepaald zijn, maar anderzijds een open systeem dat ruimte biedt voor toevalselementen, ingrijpen en experimenten. De luisteraar en toeschouwer van Yokomono speelt zelf een rol; zijn aanwezigheid en bewegingen in de ruimte vormen een integraal onderdeel van de installatie.
Het eenvoudige principe van zenden en ontvangen is de technische basis; het verklaart zichzelf esthetisch. Bovendien is de speelse component net zo belangrijk als het gebruik van apparaten, toestellen en gebruiksvoorwerpen die vertrouwd lijken, maar in een heel nieuwe context worden waargenomen. Niet alleen de presentatie in de kunstruimte, maar ook de combinatie van de objecten en de manier waarop ze compositorisch zijn samengebracht en gemanipuleerd dragen daartoe bij. Yokomono werkt in dit geval met modeltreinen, in de handel verkrijgbare vinylkillers en ongeveer honderd radio's. Voor andere varianten van het Staalplaat Soundsystem worden bijvoorbeeld grote hoeveelheden stofzuigers, wasmachines, wasdrogers, decoupeerzagen en printers gebruikt. Complete 'apparaatorkesten' musiceren en bewegen, waarbij niet gekozen is voor digitale sturing, maar voor eenvoudige natuurkundige en/of analoge middelen die het systeem besturen en wisselende gegevensdragers (zoals grammofoonplaten) die impulsen geven.
Een verwijzing naar de kunst van de jaren zestig, fluxus, happenings en performances ligt voor de hand, maar het agressieve elan, de verlichte houding, de gedwongen beperkingen, de zelfopgelegde bepalingen en de politieke manifesten ontbreken hier. Ook overstijgt Yokomono het pure conceptualisme. De simpliciteit en het speelse moment worden met een knipoog gebracht. Op basis van zeer persoonlijke motieven komt, aan weerszijden van duidelijk afgebakende grenzen, het werken met de ruimte, tijd en materiaal naar voren. Wat ontstaat noemt Staalplaat ook 'musique korrekt'. Hiermee verwijst hij naar de ingenieur, telextechnicus, radiomaker en uitvinder Pierre Schaeffer en zijn medestrijder Pierre Henry. Beiden hebben met hun musique concrète wezenlijk bijgedragen aan de ontwikkeling van de elektro-akoestische muziek. Tot op de dag van vandaag zijn ze vader- of liever gezegd opafiguren voor componisten en muzikanten uit de wereld van de 'serieuze' én populaire muziek. De uitzending van het Concert des Bruits in 1948 door de Parijse radio-omroep was de geboorte van de musique concrète. Schaeffer bewerkstelligde hiermee een radicaal nieuwe opvatting over muziek. De emancipatie van klanken en geluiden en het idee van radiofone kunst stonden in het middelpunt van de belangstelling. Dankzij de onbegrensde technische mogelijkheden werden nieuwe muzikale structuren en vormen gevonden, zoals bijvoorbeeld de looping met de doorlopende groef. Het opgenomen en geïsoleerde klankmateriaal werd geanalyseerd, gesystematiseerd en tenslotte als een zelfstandig muzikaal object behandeld. Met de aanduiding 'musique korrekt' persifleert Staalplaat de musique concrète. Eigenlijk spreekt Yokomono de door musique concrète verkondigde klankesthetiek tegen, die ondertussen door hele academische scholen wordt aangehangen. Het Staalplaat Soundsystem betrekt, in tegenstelling tot musique concrète, ook de wording van klanken en legt het ontstaan van klanken en de manipulatie daarvan open.
Het gaat daarbij niet om muziek maken in de traditionele zin van het woord, zoals ook musique concrète uiteindelijk deed. Het werken met geconserveerd materiaal is hier secundair, het is slechts een middel om het doel, een elektronische live gebeurtenis, te bereiken. Het Soundsystem wordt doorlopend veranderd, gemodificeerd en uitgebreid. Nadat het werd uitgevoerd op de tentoonstelling Sound&Files in het Künstlerhaus Wien (2000), vond Yokomono in de singuhr-hœrgalerie in parochial in Berlin (2001) haar fundamentele constellatie. Sinds drie jaar reist Yokomono door Europa (o.a. Barcelona, Brussel, Nantes, Amsterdam) en stelt het van plaats tot plaats zijn technisch ontwikkelingspotentieel op de proef. Daarbij zijn de lokale eisen en architectonische randvoorwaarden doorslaggevend. Ongeacht of het systeem als klankinstallatie is geconcipieerd of als live performance wordt gepresenteerd, past Yokomono zich aan de omgeving aan. Ruimte en tijd worden op een nieuwe manier gestructureerd en gedefinieerd. Omdat er in verschillende settings wordt gewerkt, is samenwerking met andere kunstenaars, muzikanten en componisten mogelijk. Verschillende groeperingen komen bij elkaar, culturele en esthetische aspecten worden ontdekt en interessante locaties bespeeld.
Daardoor is Yokomono ook een soort communicatief forum en wordt het een levend 'organisme', een platform voor discussie over kunst. Het Soundsystem van Yokomono is technisch inmiddels zo verfijnd en geperfectioneerd, dat muzikale fenomenen en klankeffecten - bijvoorbeeld een van de interferenties - gericht benut kunnen worden. Afhankelijk van de ruimte worden de radio's in groepen gearrangeerd en op bepaalde frequenties afgestemd. Er ontstaat zo een systeem dat uit meerdere kanalen bestaat. Dit systeem kan de signalen van de vinylkillers opvangen die als een separaat audiospoor, respectievelijk een eigen grammofoonplaat spelen. Afhankelijk van het zend- en ontvangstbereik verandert de elektromagnetische en akoestische omgeving. Er ontstaan óf meer statische óf meer dynamische klankvelden. De ontvangers op de vrachtwagons van de heen en weer rijdende modeltreinen zijn de 'cartografen'. De bezoeker van de klankinstallatie zal door een gevoel van nostalgie bevangen worden als hij instapt en zich mee laat voeren door Yokomono.
Melanie Uerlings, Berlijn januari 2004
© Stichting Artis, 's-Hertogenbosch, Melanie Uerlings, Berlijn
Vertaling: Holländer Translations, Rotterdam / www.h-translations.nl